Lưu ý: Một bài viết sặc mùi cá nhân. Vốn dĩ bài viết này là một bài tôi muốn bản thân hoàn toàn tự viết. Nhưng mà sau khi thảo luận cùng thằng Claude, tôi quyết định nhờ nó thêm tí mắm muối cho bài viết này giật gân tí. Anyway, các ý chính của bài viết và phần lớn bài viết vẫn là tôi cook. Mọi người thoải mái tranh luận trên blog của tôi.
Mở đầu cái nhỉ?
WEF dự báo 92 triệu việc làm sẽ bị xóa sổ vào năm 2030. GitHub Copilot đang viết trung bình 46% code của lập trình viên — lên đến 61% với Java. 41% doanh nghiệp toàn cầu đang lên kế hoạch cắt giảm nhân sự nhờ AI. McKinsey ước tính 30% số giờ làm việc tại Mỹ có thể bị tự động hóa trước 2030. Và đương nhiên — junior developer sẽ là những thằng đầu tiên ra đường.
Trích nguồn: guardian + 3, manutd -0.25
Ok. Xong phần số liệu.
Tôi đưa đống này ra cho có lệ vậy thôi, vì thật ra tôi cũng méo quan tâm lắm. Chứ ai đang đọc bài này chắc cũng đã bị nhét ngập cổ họng mấy thứ đó rồi — từ LinkedIn đến Phây-búc, Thờ-rét, từ mấy anh KOL “10 năm kinh nghiệm” sáng nào cũng phải đăng một post dọa người, đến mấy trang fanpage công nghệ sống bằng nghề câu view bằng nỗi hoảng loạn của sinh viên năm nhất.
Nhưng khoan, chờ tôi đi rửa bát cái, rồi quay lại viết tiếp.
Ơ kìa, lâu quá không gặp
Lâu rồi tôi không viết gì cho cái blog mốc meo này. Không phải vì bận — mà vì lười, và vì tôi không thấy mình có gì đặc biệt để nói hơn mấy triệu người khác đang gào vào internet mỗi ngày.
Nhưng thôi, nhân lúc vừa nghỉ việc để tập trung học lại, ngồi không cũng chán, tôi quyết định ngồi xuống gõ phím. Vừa để sắp xếp lại cái đầu đang hơi loạn, vừa vì tôi nghĩ câu chuyện này đáng được kể theo một cách khác — không phải kiểu “AI sẽ giết chết tất cả chúng ta” hay “AI chỉ là công cụ thôi đừng lo” mà mấy ông thầy hay nói cuối buổi học cho có.
Lần cuối tôi ngồi gõ phím nghiêm túc là hồi cấp 3, khi đang cố code một cái web tỏ tình. Vừa xấu, vừa lag, vừa không responsive trên mobile. Nhưng chân thành theo cái kiểu chỉ tuổi 16 mới làm được — kiểu mà bây giờ nghĩ lại vừa buồn cười vừa thấy mình “giừ” đi rất nhiều. (Ừ, tôi thực sự cảm thấy vậy :)))))
Bây giờ tôi là sinh viên năm 3. Và trong khoảng thời gian từ hồi tôi code mấy cái thứ ngây ngô đó đến giờ, AI đã thay đổi với tốc độ mà thành thật mà nói — tôi cũng không lường hết được. Để bạn hình dung: từ cái hồi Will Smith bú sờ-pa-ghét-ti trông như ảnh ghép bằng Paint, đến lúc người ta tạo ra hẳn một bộ phim truyền hình về “độc tài Mbappe” bằng AI — mới có gần 3 năm.
3 năm.
Tôi may mắn hơn nhiều người ở chỗ có nền tảng CNTT từ sớm, và được đi làm từ năm 2 đại học — đủ để ngồi trong ngành mà quan sát cái cơn địa chấn này từ bên trong, thay vì nhìn qua màn hình điện thoại lúc 2 giờ sáng rồi lo không ngủ được. Giờ thì tôi nghỉ việc rồi, đang ngồi viết bài này, và tôi nghĩ đây là thời điểm hợp lý nhất để nói mấy thứ mà tôi quan sát được.
Loài người và những cơn điên có tổ chức
Trước khi nói về AI, tôi muốn nói về một thứ khác: con người “n.gờ u” tập thể như thế nào.
Không phải “n.gờ u” theo nghĩa xúc phạm. Mà theo nghĩa — chúng ta đã làm đi làm lại cùng một sai lầm suốt mấy trăm năm, với những tên gọi khác nhau, và mỗi lần đều nghĩ đây là lần đầu tiên trong lịch sử có chuyện này xảy ra.
Cách mạng công nghiệp lần 1 — thế kỷ 18. Máy hơi nước xuất hiện. Thợ dệt tay hoảng loạn. Phong trào Luddite nổi lên — một nhóm thợ thủ công đi đập phá máy móc vì sợ mất việc. Kết quả? Ngành dệt không chết. Nó chỉ cần ít người hơn để làm ra nhiều vải hơn gấp trăm lần. Một tầng lớp công nhân công nghiệp mới ra đời. Mấy anh Luddite về sau trở thành từ đồng nghĩa với “người sợ công nghệ một cách vô lý.” (trong khi thực ra là bị tư bản bóc lột thậm tệ hơn mới đúng, nhưng mà hãy nói về nó trong một bài viết khác)
Cách mạng công nghiệp lần 2 — cuối thế kỷ 19. Điện, dây chuyền lắp ráp, xe hơi. Người ta lo ngại nghề đánh xe ngựa sẽ tuyệt chủng. Đúng — nó tuyệt chủng thật. Nhưng nghề cơ khí, lái xe, xây đường, bán xăng, mở tiệm rửa xe… nổ ra khắp nơi. Mấy con ngựa thì không có việc làm mới thật, nhưng con người thì có.
Dot-com bubble — 1995 đến 2000. Internet xuất hiện. Hàng trăm công ty “.com” được định giá hàng tỷ đô dù chưa có một đồng doanh thu, chưa có khách hàng, thậm chí chưa có sản phẩm hoàn chỉnh. Người ta đổ tiền vào vì sợ lỡ tàu. Nasdaq tăng 400% rồi sụp 78% chỉ trong vài năm. Hàng trăm công ty bốc hơi cùng với tiền của nhà đầu tư. Nhưng Amazon, Google — những thứ thực sự giải quyết được vấn đề thật — sống sót, rồi thống trị cả thế giới.
Crypto và NFT — 2021. Người ta mua ảnh con khỉ giá cả triệu đô. “Đây là tương lai của quyền sở hữu tài sản số.” Các công ty đua nhau tuyên bố chiến lược Web3. Sếp mặc vest lên sân khấu nói về metaverse với ánh mắt của người vừa tìm ra lửa. Rồi thị trường sụp 70%. Phần lớn NFT giờ có giá trị bằng đúng một cái file JPEG — tức là bằng không. Mấy anh sếp đó giờ không còn nhắc đến Web3 nữa, như thể nó chưa từng tồn tại.
Mỗi cơn điên đều có chung một kịch bản: công nghệ thật xuất hiện → hype thổi phồng quá mức → tiền đổ vào ồ ạt → bong bóng vỡ → thứ thực sự có giá trị còn lại, phần còn lại thì không.
Và giờ AI đang đi đến đâu trong vòng lặp này?
Đó mới là câu hỏi đáng hỏi. Và câu trả lời thì phức tạp hơn cái mà mấy bài LinkedIn muốn bạn tin.
AI không phải từ trên trời rơi xuống
Có một điều mà thầy Nguyễn Đình Quảng — giảng viên của tôi tại PTIT — từng nói trong một buổi học mà tôi ngồi nghe xong cứ nghĩ mãi:
“AI thực chất đã làm được điều mà bất kỳ ai tạo ra ngôn ngữ lập trình trước đây chưa làm được: đưa ngôn ngữ con người thực sự tiến gần tới ngôn ngữ máy.”
Nghe có vẻ abstract. Nhưng thật ra nó rất cụ thể khi bạn nhìn lại lịch sử.
Toàn bộ lịch sử lập trình — từ Assembly đến C, từ C đến Python, từ Python đến mấy cái framework hiện đại — là hành trình làm cho con người tiến gần hơn đến cách máy tính nghĩ. Chúng ta học cú pháp khắt khe, học tư duy thuật toán, học cách diễn đạt ý tưởng theo cái kiểu mà máy hiểu được. Về cơ bản, chúng ta đang học nói chuyện với máy theo ngôn ngữ của máy.
AI lật ngược điều đó. Lần đầu tiên trong lịch sử, máy đang học cách hiểu con người — với tất cả sự mơ hồ, ngữ cảnh, cảm xúc và cả sự thiếu chính xác đặc trưng của ngôn ngữ tự nhiên.
Đây không phải phép màu. Không phải kỳ diệu. Đây là kết quả tất yếu của hàng thập kỷ nghiên cứu về neural network, NLP, và một lượng dữ liệu huấn luyện khổng lồ đến mức khó tưởng tượng. Nó được lường trước bởi những người làm trong ngành — chỉ là không ai biết nó sẽ đến nhanh đến thế này. Kể cả những người tạo ra nó.
Cái đột phá thực sự không phải là “AI thông minh hơn con người.” Cái đột phá là ngưỡng cửa để ra lệnh cho máy tính đã thấp xuống gần bằng zero. Trước đây bạn cần học lập trình để bảo máy làm việc. Bây giờ bạn chỉ cần biết nói. Điều đó thay đổi mọi thứ — không chỉ với lập trình viên, mà với toàn bộ cái cách con người tương tác với phần mềm.
Developers never die
Vậy lập trình viên có “fucked up” thật không?
Có. Và không.
Có — vì một số công việc cũ thực sự đang biến mất hoặc bị trả lương bèo hơn. Junior developer viết CRUD cơ bản, làm theo ticket mà không cần hiểu context — cái dạng công việc đó thì đúng là đang bị AI ăn mòn dần. Không phải vì AI giỏi hơn con người về mặt tư duy, mà vì cái phần công việc đó không đòi hỏi tư duy nhiều lắm ngay từ đầu.
Không — vì lập trình viên giỏi chưa bao giờ chỉ là người “gõ code.” Họ là người hiểu vấn đề, đưa ra giải pháp, cân nhắc trade-off, và chịu trách nhiệm khi mọi thứ vỡ lúc 3 giờ sáng. AI không làm được cái đó. Ít nhất là chưa.
Cái thay đổi không phải là có cần lập trình viên không. Mà là lập trình viên cần làm gì khác đi để không trở thành người chỉ làm phần việc mà một cái chatbot làm tốt hơn và rẻ hơn.
Việc lập trình trở nên dễ dàng hơn với AI thì lương ngành này giảm đi là điều tất yếu. Nhưng đâu chỉ có thế :))). Còn rất nhiều nguyên nhân khác — cái cách ngành này được quảng bá, được vẽ ra như một miền đất hứa suốt nhiều năm, bao nhiêu trung tâm đào tạo mọc lên như nấm sau mưa, bao nhiêu sinh viên đổ vào ngành vì nghe nói lương cao mà không ai nói rõ lương cao cho ai và ở giai đoạn nào. Cung vượt cầu là kết quả tất yếu. AI chỉ là thứ đến sau và đổ thêm dầu vào lửa.
Phần này tôi sẽ viết riêng một bài cho sướng và fuck all the ships-looking-dirty.
Vậy phải làm gì?
Thành thật mà nói — đừng hỏi tôi.
Tôi là sinh viên năm 3, vừa nghỉ công việc đã nuôi mình 2 năm để recover sau một đợt burn-out khá nặng vì cày ải vừa học vừa làm. Tôi không đủ tư cách đứng lên bục giảng và nói “đây là con đường đúng đắn.” Bất kỳ ai tự tin đưa ra một công thức chung cho tất cả mọi người trong thời điểm này thì hoặc là đang bán khóa học, hoặc là đang nói dối — kể cả vô tình.
Mỗi người là một cá thể khác nhau. Hoàn cảnh khác nhau. Điểm mạnh khác nhau. Thứ người này làm được chưa chắc người kia làm được.
Thứ duy nhất tôi dám nói — và tôi nói từ kinh nghiệm xương máu của chính mình — là: giữ sức khỏe.
Còn sức khỏe thì làm cái gì cũng được. Mất sức khỏe thì dù giỏi đến đâu, dù thị trường có tốt đến đâu, bạn cũng không làm được gì. Đừng cày ải đến mức cơ thể phải tự đình công mới chịu dừng lại.
Ngành IT đang thay đổi. Nhanh. Và không phải theo hướng mà ai cũng đoán được. Nhưng nó đã từng thay đổi trước đây, và người ta vẫn sống sót — thậm chí phát triển tốt hơn — sau mỗi lần thay đổi đó.
Cơn điên tập thể lần này cũng sẽ qua. Câu hỏi chỉ là bạn muốn đứng ở đâu khi nó qua đi.
Bài tiếp theo: tại sao lương fresher IT ngày càng bèo, ai được lợi, và cái vòng lặp “lùa gà” này hoạt động như thế nào. Hẹn gặp lại — không biết khi nào, nhưng sẽ có.
Lanus Coder 